છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, સ્થાવર મિલકતમાં માલિકી હક (Title)નું હસ્તાંતરણ કરતો હક્કકમી દસ્તાવેજ (Relinquishment Deed) કાયદેસર રીતે રજિસ્ટર્ડ હોવો જરૂરી છે. માત્ર બિનનોંધાયેલ દસ્તાવેજ સાક્ષીઓની હાજરીમાં કરવામાં આવ્યો હોય એટલા આધારે તે દસ્તાવેજથી સ્થાવર મિલકતનો માલિકી હક તબદીલ થતો નથી.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુના તે નિર્ણયમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જેમાં બિનનોંધાયેલ હક્કકમી દસ્તાવેજના આધારે કરવામાં આવેલી મહેસૂલી નોંધ (Mutation Entry) રદ કરવાનો નિર્ણય યથાવત્ રાખવામાં આવ્યો હતો.
જસ્ટિસ રવીન્દ્ર કુમાર અગ્રવાલ બંધારણની કલમ 227 હેઠળ દાખલ કરાયેલી રિટ પિટિશનની સુનાવણી કરી રહ્યા હતા. આ અરજીમાં 24 જૂન, 2026ના બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુના આદેશને પડકારવામાં આવ્યો હતો. બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુએ કમિશનરના આદેશને રદ કરીને સબ ડિવિઝનલ ઓફિસર દ્વારા આપવામાં આવેલા આદેશને માન્ય રાખ્યો હતો.
વિવાદિત મિલકતના મહેસૂલી રેકોર્ડમાં વર્ષ 1981માં બુચી બાઈનું નામ દૂર કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યવાહી અરજદાર નારાયણ સોનીની તરફેણમાં બુચી બાઈ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયેલા એક દસ્તાવેજના આધારે કરવામાં આવી હતી.
અરજદારો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે સંબંધિત દસ્તાવેજ માત્ર હક છોડવાનો દસ્તાવેજ નહોતો, પરંતુ તે કૌટુંબિક સમજૂતી (Family Settlement)ના સ્વરૂપનો હતો અને બુચી બાઈએ પણ તેનો સ્વીકાર કર્યો હતો. અરજદારોનું કહેવું હતું કે આ જ દસ્તાવેજના આધારે વર્ષ 1981માં મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નામફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો અને લાંબા સમયથી ચાલતા કબજામાં માત્ર એટલા કારણસર હસ્તક્ષેપ કરી શકાય નહીં કે દસ્તાવેજ રજિસ્ટર્ડ ન હતો.
જોકે, સબ ડિવિઝનલ ઓફિસરે કેસના ગુણદોષ પર વિચાર કરતી વખતે એવું તારણ આપ્યું હતું કે સંબંધિત દસ્તાવેજ હક્કકમી દસ્તાવેજ હતો અને તેથી તેના માટે રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત હતું. સાથે જ, ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પરથી એવું સાબિત થતું ન હોવાનું પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે બુચી બાઈએ પોતાની ઇચ્છાથી અને સ્વેચ્છાએ આ દસ્તાવેજ કરી આપ્યો હતો.
આ આધારે સબ ડિવિઝનલ ઓફિસરે વર્ષ 1981માં થયેલી નામાંતરણની કાર્યવાહી રદ કરી હતી અને બુચી બાઈના કાયદેસરના વારસદારોના નામ મહેસૂલી રેકોર્ડમાં દાખલ કરવાનો આદેશ કર્યો હતો.
હાઈકોર્ટે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે કમિશનરે અપીલ કરવામાં થયેલા વિલંબ ઉપરાંત એ હકીકતને પણ ધ્યાનમાં લીધી હતી કે સંબંધિત દસ્તાવેજ આશરે 49 વર્ષ પહેલાં સાક્ષીઓની હાજરીમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિલંબનો મુદ્દો ફરીથી ધ્યાનમાં લેવાનો કમિશનરનો અભિગમ યોગ્ય નહોતો. કારણ કે સબ ડિવિઝનલ ઓફિસર દ્વારા વિલંબ માફ કરવા અંગે આપવામાં આવેલ આદેશને બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુ વર્ષ 2004માં પહેલેથી જ માન્ય રાખી ચૂક્યું હતું અને તે નિર્ણય અંતિમ બની ગયો હતો.
રજિસ્ટ્રેશન અંગે હાઈકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
હક્કકમી દસ્તાવેજના રજિસ્ટ્રેશનના મુદ્દે હાઈકોર્ટે કમિશનરના તારણને વિકૃત (Perverse) ગણાવ્યું હતું. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દસ્તાવેજ કરવામાં ઘણો લાંબો સમય વીતી ગયો હોય અથવા તે સમયે બે સાક્ષીઓની હાજરી હોય, તેમ છતાં જો તે દસ્તાવેજ દ્વારા સ્થાવર મિલકતમાં માલિકી હકનું હસ્તાંતરણ થતું હોય તો કાયદા મુજબ તેનું રજિસ્ટ્રેશન અનિવાર્ય છે.
અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે માત્ર બે સાક્ષીઓની હાજરીમાં દસ્તાવેજ કરવામાં આવ્યો હોવાના આધારે બિનનોંધાયેલ હક્કકમી દસ્તાવેજ માલિકી હક તબદીલ કરી શકતો નથી. માલિકી હકના હસ્તાંતરણ માટે રજિસ્ટર્ડ હક્કકમી દસ્તાવેજ જરૂરી છે.
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું:
“લાંબો સમય વીતી ગયો હોવા છતાં કાયદાની આવશ્યકતા એ જ રહે છે કે હક્કકમી દસ્તાવેજ રજિસ્ટર્ડ હોવો જોઈએ, કારણ કે આવા દસ્તાવેજથી માલિકી હક તબદીલ થયો છે. રજિસ્ટર્ડ હક્કકમી દસ્તાવેજના અભાવે, તે દસ્તાવેજ બે સાક્ષીઓની હાજરીમાં કરવામાં આવ્યો હોય તો પણ, માલિકી હકનું હસ્તાંતરણ થઈ શકતું નથી.”
અદાલતે વધુમાં જણાવ્યું કે રજિસ્ટર્ડ હક્કકમી દસ્તાવેજના અભાવે એડિશનલ કમિશનર, રાયપુર દ્વારા અરજદારોની રિવિઝન અરજી મંજૂર કરવી યોગ્ય ન હતી.
અંતે, હાઈકોર્ટને બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુના આદેશમાં કોઈ કાયદાકીય ભૂલ અથવા અધિકારક્ષેત્ર સંબંધિત ખામી જણાઈ નહોતી. તેથી અદાલતે બોર્ડ ઓફ રેવેન્યુના નિર્ણયમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કરી રિટ પિટિશન ફગાવી દીધી હતી.
કાયદાકીય સિદ્ધાંત
સ્થાવર મિલકતમાં માલિકી હક તબદીલ કરતો હકકમી દસ્તાવેજ માત્ર સાક્ષીઓની હાજરીમાં કરવામાં આવ્યો હોય તે પૂરતું નથી. માલિકી હકના કાયદેસર હસ્તાંતરણ માટે આવો દસ્તાવેજ રજિસ્ટર્ડ હોવો આવશ્યક છે. બિનનોંધાયેલ હકકમી દસ્તાવેજના આધારે સ્થાવર મિલકતનો ટાઈટલ તબદીલ થઈ શકતો નથી.
Vakil Saheb Online (વકીલ સાહેબ ઓનલાઈન)
- બિનનોંધાયેલ હક્કકમી દસ્તાવેજથી સ્થાવર મિલકતની માલિકી તબદીલ થઈ શકે નહીં: છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટ
- ચેક આપનારના સરનામે મોકલાયેલી ચેક બાઉન્સ ની નોટિસ પરિવારના સભ્ય દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હોય તો પણ તેની બજવણી કાયદેસરની ગણાશે : સુપ્રીમ કોર્ટ
- Part Payments ની વિગત જાહેર ન કરી હોય અથવા ચેક પર તેની નોંધ ન કરી હોય, તો ચેક બાઉન્સ નો કેસ ટકી શકે નહીં: કેરળ હાઈકોર્ટ
- ચેક બાઉન્સ કેસમાં ITRમાં લોનની રકમ દર્શાઈ ન હોય છતાં S.138 NI Act નો કેસ અમાન્ય ન થાય: પંજાબ હરિયાણા હાઈકોર્ટ
- આગોતરા જામીન ને યાંત્રિક રીતે મર્યાદિત કરી શકાય નહીં: સુપ્રીમ કોર્ટસુપ્રીમ
